دروس خارج فقه استاد معظم حاج شیخ محمدتقی شهیدی

کتاب صلاة – سال یازدهم

سال 1405-1406

متن تقریر

جلسۀ 15-1271

‌‌‌سه‌شنبه – 07/07/1406

أعوذ باللّه من الشیطان الرجیم بسم ‌اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی الله علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین سیّما بقیّة اللّه فی الأرضین و اللعن علی أعدائهم أجمعین.

ادامه مساله 24: اقتدا به امام جماعت در رکوع

(مسألة 24): إذا لم يدرك الإمام إلّا في الركوع أو أدركه في أوّل الركعة أو أثنائها أو قبل الركوع فلم يدخل في الصلاة إلى أن ركع جاز له الدخول معه، و تحسب له ركعة، و هو منتهى ما تدرك به الركعة في ابتداء الجماعة (4) على الأقوى، بشرط أن يصل إلى حدّ الركوع قبل رفع الإمام رأسه، و إن كان بعد فراغه من الذكر على الأقوى فلا يدركها إذا أدركه بعد رفع رأسه، بل و كذا لو وصل المأموم إلى الركوع بعد شروع الإمام في رفع الرأس، و إن لم يخرج بعد عن حدّه على الأحوط، و بالجملة إدراك الركعة في ابتداء الجماعة يتوقّف على إدراك ركوع الإمام قبل الشروع في رفع رأسه، و أمّا في الركعات الأُخر فلا يضرّ عدم إدراك الركوع مع الإمام بأن ركع بعد رفع رأسه، بل بعد دخوله في السجود أيضاً، هذا إذا دخل في الجماعة بعد ركوع الإمام، و أمّا إذا دخل فيها من أوّل الركعة أو أثنائها و اتّفق أنّه تأخّر عن الإمام في الركوع فالظاهر صحّة صلاته و جماعته، فما هو المشهور من أنّه لا بدّ من إدراك ركوع الإمام في الركعة الأُولى للمأموم في ابتداء الجماعة و إلّا لم تحسب له ركعة مختصّ‌ بما إذا دخل في الجماعة في حال ركوع الإمام أو قبله بعد تمام القراءة لا فيما إذا دخل فيها من أوّل الركعة أو أثنائها، و إن صرّح بعضهم بالتعميم، و لكن الأحوط الإتمام حينئذٍ و الإعادة[2].

نظر مشهور

مشهور قائل هستند تا زمانی که امام جماعت سر از رکوع بر نداشته، می توان به او اقتدا کرد و به رکوع رفت و اگر ماموم به رکوع امام برسد، جماعت ماموم صحیح خواهد بود. اگر وقتی ماموم به رکوع رفت، امام سر از رکوع برداشت، در این صورت طبق نظر مشهور جماعت باطل است و نماز فرادی می‌شود اما آقای خویی و آقای تبریزی نماز را باطل می دانند.

نظر شیخ طوسی

در مقابل نظر مشهور، نظری بود که شیخ طوسی در نهایه، تهذیب، استبصار و ابن‌براج در مهذب اختیار کردند. نظر ایشان این است که اگر مأموم تکبیر رکوع امام را درک نکند، دیگر در آن رکعت نمی‌تواند اقتدا کند. ظاهر عبارات این است که طبق این قول، اگر ماموم وارد مسجد شود و تکبیر رکوع امام را درک کند، ولو هنوز اقتدا نکرده باشد، اما می‌تواند اقتدا کند، یعنی حتماً لازم نیست که تکبیر رکوع امام بعد از اقتدای ماموم باشد.

شیخ طوسی فرموده: «من لحق تكبيرة الرّكوع، فقد أدرك تلك الرّكعة. فإن لم يلحقها، فقد فاتته. فإن سمع تكبيرة الرّكوع، و بينه و بين الصّفّ‌ مسافة، جاز له أن يركع و يمشي في ركوعه، حتى يلحق بالصّفّ‌»[3]. لحق به این معنا است که وقتی وارد مسجد می شود، تکبیر رکوع امام را می‌شنود و می‌خواهد اقتدا بکند. برخلاف فرضی که بعد از تکبیر رکوع امام وارد مسجد شود که در این صورت دیگر نمی تواند در آن رکعت اقتدا کند. در استبصار بیان شده: «مَنْ سَمِعَ الْإِمَامَ يُكَبِّرُ لِلرُّكُوعِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ مَسَافَةٌ يَجُوزُ أَنْ يُكَبِّرَ وَ يَرْكَعَ مَعَهُ»[4].

بررسی تعارض روایات

طائفه ثانیه

مستند شیخ طوسی چهار روایت است که هر چهار روایت سند صحیح دارد ولی منتهی به محمد بن مسلم می شود.

1) «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا أَدْرَكْتَ التَّكْبِيرَةَ قَبْلَ أَنْ يَرْكَعَ الْإِمَامُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الصَّلَاةَ»[5].

2) «وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ لِي إِنْ لَمْ تُدْرِكِ الْقَوْمَ قَبْلَ أَنْ يُكَبِّرَ الْإِمَامُ لِلرَّكْعَةِ فَلَا تَدْخُلْ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الرَّكْعَةِ»[6].

3) «وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَعْتَدَّ بِالرَّكْعَةِ الَّتِي لَمْ تَشْهَدْ تَكْبِيرَهَا مَعَ الْإِمَامِ»[7].

بررسی تعبیر «لا تعتد بالرکعة»

«لا تعتد بالرکعة» تعبیری است که در کلمات عامه هم بیان شده است. عامه قائل هستند که ماموم، تکبیر گفته و به رکوع می رود اما این رکعت جزء نماز حساب نمی شود یعنی همراه امام به رکوع رفته و سجده ها را هم انجام می دهد اما وقتی که بلند می شود تازه رکعت اول نماز ماموم محسوب می شود.

در نیل الاوطار گفته شده: «مَا ذَهَبَ إلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ الْإِمَامَ رَاكِعًا دَخَلَ مَعَهُ وَاعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ وَإِنْ لَمْ يُدْرِكْ شَيْئًا مِنْ الْقِرَاءَةِ»[8] سپس روایتی را از ابی هریره نقل می کند: «رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ – صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ – قَالَ: «مَنْ أَدْرَكَ الْإِمَامَ فِي الرُّكُوعِ فَلْيَرْكَعْ مَعَهُ وَلْيُعِدْ الرَّكْعَةَ» وَقَدْ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الْإِمَامِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: ” إنْ أَدْرَكْت الْقَوْمَ رُكُوعًا لَمْ تَعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ “»

در مُحلّی نیز بیان شده: «فَإِنْ جَاءَ وَالْإِمَامُ رَاكِعٌ فَلْيَرْكَعْ مَعَهُ، وَلَا يُعْتَدُّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْ الْقِيَامَ، وَلَا الْقِرَاءَةَ؛ وَلَكِنْ يَقْضِيهَا إذَا سَلَّمَ الْإِمَامُ، فَإِنْ خَافَ جَاهِلًا فَلْيَتَأَنَّ حَتَّى يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ مِنْ الرُّكُوعِ فَيُكَبِّرْ حِينَئِذٍ. وَقَالَ قَائِلُونَ، إنْ أَدْرَكَ الرَّكْعَةَ مَعَ الْإِمَامِ اعْتَدَّ بِهَا»[9]

در نتیجه نقل علاء بن رزین از محمد بن مسلم، ایهام پیدا می کند که مانند برخی عامه بیان می کند که اگر به رکوع برود آن رکعت به حساب نمی آید اما این روایات نقل به معنا است و در روایات دیگری که از محمد بن مسلم نقل شد بیان شده: «فَلَا تَدْخُلْ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الرَّكْعَةِ».

4) «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَال‏ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا لَمْ تُدْرِكْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ فَلَا تَدْخُلْ فِي تِلْكَ الرَّكْعَةِ»[10].

آقای بروجردی فرمودند: روایات محمد بن مسلم از امام باقر علیه‌السلام است ولی روایاتی که بیان می کند که «إِذَا أَدْرَكْتَ الْإِمَامَ وَ قَدْ رَكَعَ فَكَبَّرْتَ وَ رَكَعْتَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الرَّكْعَةَ وَ إِنْ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تَرْكَعَ فَقَدْ فَاتَتْكَ الرَّكْعَةُ»[11] از امام صادق ع نقل شده است. در اینجا اخذ به روایات احدث می کنیم و روایاتی که از امام قبل نقل شده حمل بر تقیه می شود[12]. اما به ایشان اشکال می شود که سه روایت از امام باقر ع بود اما روایت چهارم از امام صادق ع نقل شده است.

روایات طایفه اولی

روایات طایفه اولی روایاتی از قبیل صحیحه سلیمان بن خالد[13] و صحیحه زید شحام[14]، صحیحه حلبی[15] و روایت معاویة بن میسرة[16] بود. مفاد این روایات این بود: «الرجل انتهی الی الامام و هو راکع قال اذا کبر ثم رکع فقد ادرک».

در احتجاج نیز نقل شده: «أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الطَّبْرِسِيُّ فِي الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْحَقُ الْإِمَامَ وَ هُوَ رَاكِعٌ فَيَرْكَعُ مَعَهُ وَ يَحْتَسِبُ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَإِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا قَالَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ فَأَجَابَ ع إِذَا لَحِقَ مَعَ الْإِمَامِ مِنْ تَسْبِيحِ الرُّكُوعِ تَسْبِيحَةً وَاحِدَةً اعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِ وَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ»[17]. حضرت در جواب نوشتند: اگر یک سبحان‌الله را از رکوع امام درک کند، رکعت اول مأموم محسوب می‌شود ولو تکبیر رکوع را نشنیده باشد.

توقیعات حمیری نوعاً در کتاب الغیبة شیخ طوسی نقل شده ولی این روایت در آنجا نقل نشده است. آقای حائری فرمودند: با اینکه به امام ع بیان شد که «بعض اصحابنا» این‌گونه بیان کرده اند، یعنی بر اساس روایت محمد بن مسلم این مطلب را گفته اند اما در عین حال امام ع درک سبحان الله را که کنایه از درک رکوع است، کافی دانستند[18]. این روایت نیز طرف معارضه است و وجهی برای تقدیم این روایت وجود ندارد البته سند این روایت ضعیف است و خیلی قابل اعتماد نیست.

دو روایت نیز در باب «من خاف ان یرفع الامام رأسه من الرکوع» بیان شده که قابل استدلال بر نظر مشهور است.

صحیحه عبدالرحمن بن ابی عبدالله: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ وَ الْإِمَامُ رَاكِعٌ فَظَنَنْتَ أَنَّكَ إِنْ مَشَيْتَ إِلَيْهِ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تُدْرِكَهُ فَكَبِّرْ وَ ارْكَعْ فَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ فَاسْجُدْ مَكَانَكَ فَإِذَا قَامَ فَالْحَقْ بِالصَّفِّ فَإِذَا جَلَسَ فَاجْلِسْ مَكَانَكَ فَإِذَا قَامَ فَالْحَقْ بِالصَّفِّ»[19].

معتبره اسحاق بن عمار: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَ قَدْ رَكَعَ الْإِمَامُ فَأَرْكَعُ بِرُكُوعِهِ وَ أَنَا وَحْدِي وَ أَسْجُدُ فَإِذَا رَفَعْتُ رَأْسِي أَيَّ شَيْ‏ءٍ أَصْنَعُ فَقَالَ قُمْ فَاذْهَبْ إِلَيْهِمْ فَإِنْ كَانُوا قِيَاماً فَقُمْ مَعَهُمْ وَ إِنْ كَانُوا جُلُوساً فَاجْلِسْ مَعَهُمْ»[20]

در مورد استحباب اطاله امام نسبت به رکوع نیز یک روایت با سند ضعیف نقل شده است: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع إِنِّي أَؤُمُّ قَوْماً فَأَرْكَعُ فَيَدْخُلُ النَّاسُ وَ أَنَا رَاكِعٌ فَكَمْ أَنْتَظِرُ فَقَالَ مَا أَعْجَبَ مَا تَسْأَلُ عَنْهُ يَا جَابِرُ- انْتَظِرْ مِثْلَيْ رُكُوعِكَ فَإِنِ انْقَطَعُوا وَ إِلَّا فَارْفَعْ رَأْسَكَ»[21]

وجوه جمع بین دو طائفه

جمع اول

در مورد تعارض بین روایات طایفه اول و دوم، مشهور، روایات محمد بن مسلم را بر کراهت به معنای قلت ثواب حمل کرده اند. آقای حائری نیز فرمود: «حملها الأكثر على كراهية الاقتداء بمعنى اقلية الثواب»[22]. زیرا طائفه اولی در مورد جواز اقتدا در هنگام رکوع امام صریح بود. صاحب وسائل نیز به همین صورت جمع کرده و نام باب را «بَابُ أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ تَكْبِيرَ الْإِمَامِ قَبْلَ أَنْ يَرْكَعَ فَقَدْ أَدْرَكَ الرَّكْعَةَ وَ مَنْ أَدْرَكَهُ رَاكِعاً كُرِهَ لَهُ الدُّخُولُ فِي تِلْكَ الرَّكْعَة»[23] قرار داده است.

کراهت در اینجا به معنای قلت ثواب است. به عنوان مثال، مراتب فضیلت در نماز صبح به این صورت است که:

مرتبه اول: درک تکبیر رکوع رکعت اول امام

مرتبه دوم: درک تکبیر رکوع رکعت دوم امام

مرتبه سوم: درک رکوع رکعت اول امام

مرتبه چهارم: درک تشهد امام

مرتبه پنجم: درک رکوع رکعت دوم امام

مرتبه ششم: خواندن نماز فرادی

بنابراین اگر کسی در نماز صبح به جماعت رسید در حالی که امام در رکوع رکعت اول قرار داشت می تواند که به امام جماعت اقتدا کند اما افضل این است که صبر کند و در رکعت دوم قبل از اینکه امام به رکوع برود، در هنگام تکبیر رکوع امام اقتدا کند. اگر هم زمانی برسد که امام در رکوع رکعت دوم است، می تواند به جماعت اقتدا کند اما افضل این است که وقتی امام به تشهد رسید، اقتدا کند و سپس ادامه نماز را خودش بخواند.

اشکال محقق حائری

آقای حائری، آقای بروجردی و آقای حکیم این جمع را عرفی نمی دانند.

آقای حائری فرموده: برای کسی که عمداً یا سهواً به تکبیر رکوع اول نرسیده است، اگر افضل این بود که ماموم صبر کند و هنگام تکبیر رکوع رکعت دوم امام اقتدا کند، نباید در روایات طایفه اولی امر به ادراک امام در حال رکوع می کردند. امر با حمل بر کراهت به معنای قلت ثواب سازگار نیست. مثل اینکه شخصی هم می تواند در مسجد جامع نماز جماعت بخواند و هم می تواند در مسجد محل نماز جماعت بخواند. در اینجا درست نیست که به او امر کنند که « در مسجد محل نماز بخوان» بلکه باید امر کنند که در مسجد جامع نماز خوانده شود[24].

پاسخ

این فرمایش اشکال دارد. زیرا در هیچ‌کدام از روایات طایفه اولی، امر وجود ندارد. در این روایات بیان شده که اگر وارد مسجد شدی و امام در حال رکوع است، اگر وارد نماز جماعت بشوی و به رکوع امام برسی، آن رکعت را درک کرده ای. در روایات بیان نشد که انجام این کار مستحب است. در نتیجه این کار مشروع است اما انتخاب و اختیارش مستحب نیست بلکه مستحب این است که صبر کرده و در رکعت بعد اقتدا کرده تا تکبیر رکوع را درک کند.

بنابراین وقتی ماموم به رکوع امام جماعت می رسد، ترغیب نشده است که در همین رکوع اقتدا کند اما اگر اقتدا کند عمل مشروعی انجام داده است. امام جماعت نیز مستحب است که رکوع را طولانی کند تا عده ای که می خواند این کار مشروع را انجام دهند، فرصت برایشان مهیا باشد زیرا ممکن است که اگر اطاله رکوع نکند برخی نمازشان را به صورت فرادی بخوانند.

اما اگر امر به اقتدا در رکوع رکعت اول در هنگام رکوع امام داشته باشیم نتیجه متفاوت می شود.

در صحیحه سلیمان بن خالد فرموده: «فِي الرَّجُلِ إِذَا أَدْرَكَ الْإِمَامَ وَ هُوَ رَاكِعٌ وَ كَبَّرَ الرَّجُلُ وَ هُوَ مُقِيمٌ صُلْبَهُ ثُمَّ رَكَعَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكَ الرَّكْعَةَ»[25]

در این صحیحه ترغیبی به این اقتدا نشده است و در مقابل قول عامه که این رکعت را جزء نماز نمی دانستند بیان می کند که این رکعت نیز جزء نماز است.

در صحیحه حلبی نیز فرموده: «اذَا أَدْرَكْتَ الْإِمَامَ وَ قَدْ رَكَعَ فَكَبَّرْتَ وَ رَكَعْتَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ الْإِمَامُ رَأْسَهُ فَقَدْ أَدْرَكْتَ الرَّكْعَةَ وَ إِنْ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تَرْكَعَ فَقَدْ فَاتَتْكَ الرَّكْعَةُ»[26].

همچنین در روایت زید شحام نیز بیان شده: «عَنْ رَجُلٍ انْتَهَى إِلَى الْإِمَامِ وَ هُوَ رَاكِعٌ قَالَ إِذَا كَبَّرَ وَ أَقَامَ صُلْبَهُ ثُمَّ رَكَعَ فَقَدْ أَدْرَكَ»[27].

در روایت معاویة بن میسرة می فرمایند: «إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ مُبَادِراً وَ الْإِمَامُ رَاكِعٌ أَجْزَأَتْهُ تَكْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِدُخُولِهِ فِي الصَّلَاةِ وَ الرُّكُوعِ»[28].

مجزی بودن نیز به معنای ترغیب کردن نیست مثلا وقتی گفته می شود «و یجزیک من الاستنجاء ثلاثة احجار» به معنای ترغیب نیست بلکه در روایات ترغیب به غسل با ماء شده است.

در روایت احتجاج نیز بیان شده بود: «إِذَا لَحِقَ مَعَ الْإِمَامِ مِنْ تَسْبِيحِ الرُّكُوعِ تَسْبِيحَةً وَاحِدَةً اعْتَدَّ بِتِلْكَ الرَّكْعَةِوَ إِنْ لَمْ يَسْمَعْ تَكْبِيرَةَ الرُّكُوعِ »[29].

در صحیحه عبدالرحمن بن ابی‌عبدالله هم نقل شده: «إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ وَ الْإِمَامُ رَاكِعٌ فَظَنَنْتَ أَنَّكَ إِنْ مَشَيْتَ إِلَيْهِ رَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلَ أَنْ تُدْرِكَهُ فَكَبِّرْ وَ ارْكَعْ فَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ فَاسْجُدْ مَكَانَكَ فَإِذَا قَامَ فَالْحَقْ بِالصَّفِّ فَإِذَا جَلَسَ فَاجْلِسْ مَكَانَكَ فَإِذَا قَامَ فَالْحَقْ بِالصَّفِّ»[30].

این روایت نیز در مقام بیان شرایط جماعت صحیح است زیرا در فرضی که ماموم با جماعت فاصله دارد توهم حظر وجود داشت. همچنین اینطور نیست که افرادی که فرد غیر افضل را انتخاب می کنند، ترغیب کنیم که آن را رها کنند. آنچه غیر عرفی است، ترغیب به فرد غیر افضل است. در روایت اسحاق بن عمار نیز از امام ع سوال می کند: «أَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَ قَدْ رَكَعَ الْإِمَامُ فَأَرْكَعُ بِرُكُوعِهِ وَ أَنَا وَحْدِي وَ أَسْجُدُ فَإِذَا رَفَعْتُ رَأْسِي أَيَّ شَيْ‏ءٍ أَصْنَعُ»[31]. حضرت ع در اینجا برای او راه صحیح را برای جماعت مشروع نشان دادند و این مشکلی ندارد. اما اگر ترغیب به این کار می کردند باعث می شد که جمعی که مشهور انجام داده اند، عرفی نباشد.

جمع دوم

آقای حائری فرموده: ممکن است طایفه اولی حمل شود بر موردی که شخص تلاش کرده به جماعت برسد اما دیر رسیده است در اینجا در رکوع هم می تواند اقتدا کند. ولی اگر شخصی در مسجد هست و اقتدا نمی کند تا اینکه امام به رکوع می رود، در اینجا باید صبر کند و در رکعت دوم اقتدا کند[32].

این جمعی که آقای حائری انجام داده و آقای داماد هم قبول کرده اند، به این صورت است که گاهی شمول عام، نسبت به موردی ظهور قوی ندارد ولی ظهور عام دیگر نسبت به این مورد اقوی است. در اینجا حتی ممکن است که نسبت بین این دو عام، تباین یا عموم و خصوص من وجه باشد، اما عرف، به دلیل ظهور اقوای عام دیگر در شمول نسبت به این مورد از ظهور ضعیف رفع ید می کند. لذا ایشان می‌فرمایند: شمول «المسافر یقصر» نسبت به مسافری که از حد ترخص بیرون نرفته، ضعیف است. از این ظهور ضعیف به دلیل وجود یک ظهور اقوایی که دلالت بر تمام خواندن نماز می کند، رفع ید می کنیم.

و الحمد لله رب العالمین.